نقش شمس الدین محمد جوینی در ساماندهی نظام مالی و اقتصادی ایران در دوره ایلخانی

حمله مغول به ایران در اوایل سده هفتم هجری، ضربه‌ای شدید بر بنیان‌های اقتصادی کشور وارد کرد و موجب ویرانی شهرها، اختلال در نظام مالیاتی، نابسامانی کشاورزی، رکود بازرگانی و ناامنی راه‌ها شد. این وضعیت تا پیش از استقرار نسبی حکومت ایلخانی و برآمدن هلاکو، همچنان ادامه داشت و زمینه‌ای بحرانی برای اداره امور مالی و اقتصادی ایران پدید آورد. با وجود جایگاه برجسته شمس‌الدین محمد جوینی در ساختار دیوانی ایلخانان، بیشتر پژوهش‌های پیشین بر جنبه‌های سیاسی و اداری فعالیت او تمرکز داشته‌اند و نقش اقتصادی وی کمتر به‌صورت مستقل بررسی شده است. از این رو، این پژوهش در پی پاسخ به این پرسش است که شمس الدین جوینی چگونه در سامان‌دهی نظام مالی و اقتصادی ایران نقش‌آفرینی کرد و اقدامات او چه تأثیری بر تثبیت ساختار اقتصادی دوره ایلخانی داشت. دراین راستا، پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی–تحلیلی و بر پایه منابع دست اول تاریخی و مطالعات معاصر، نقش شمس‌الدین محمد جوینی را در اصلاح نظام مالیاتی، سامان‌دهی امور ارضی و کشاورزی، بهبود سازوکارهای پولی و حمایت از تجارت می‌پردازد. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که جوینی با بهره‌گیری از تجربه دیوانی و شناخت دقیق از شرایط بحرانی عصر خویش، توانست بخشی از نابسامانی‌های مالیاتی و رکود تجاری را مهار کرده و زمینه را برای تقویت اقتدار ایلخانان و احیای نسبی اقتصاد ایران فراهم آورد.

Knowledge of political interpretation

Vol 7, No 23, Atumn 2025

ppt 118-144 Received: April 6, 2025 Accepted: July 19, 2025

The Role of Shams al-Din Muhammad Juwayni in Organizing Iran’s Financial and Economic System During the Ilkhanate Period

Zikrallah Mohammadi

Fatemeh Abdian

Abstract

The Mongol invasion of Iran in the early seventh century AH dealt a severe blow to the country’s economic foundations, leading to the destruction of cities, disruption of the tax system, agricultural chaos, commercial stagnation, and insecurity along trade routes. This situation persisted until the relative stabilization of the Ilkhanate government and the rise of Hulagu Khan, creating a critical context for managing Iran’s financial and economic affairs. Despite Shams al-Din Muhammad Juwayni’s prominent position within the Ilkhanid bureaucratic structure, most prior studies have focused on his political and administrative activities, leaving his economic role largely unexamined as an independent subject. Consequently, this research seeks to answer the following question: How did Shams al-Din Juwayni contribute to organizing Iran’s financial and economic system, and what impact did his actions have on consolidating the economic structure of the Ilkhanate period? To address this, the present study employs a descriptive-analytical approach, relying on primary historical sources and contemporary scholarly works, to examine Juwayni’s role in reforming the tax system, organizing land and agricultural affairs, improving monetary mechanisms, and supporting commerce. The findings indicate that Juwayni, leveraging his bureaucratic experience and deep understanding of the critical conditions of his era, managed to mitigate some of the fiscal disarray and commercial stagnation, thereby laying the groundwork for strengthening Ilkhanid authority and facilitating the relative revival of Iran’s economy.

Keywords: Shams al-Din Muhammad Juwayni, Ilkhanids, Economic Reforms, Fiscal Policy, Commerce

منابع

1. آیتی، عبدالمحمد، 1346، (کتاب) ، تحریر تاریخ وصاف، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.

2. ابن بی بی، امیرناصرالدین،1350، (کتاب)، اخبار سلاجقه روم، به اهتمام محمد جواد مشکور، تهران: انتشارات کتابفروشی تهران.

3. ابن فوطی،کمال الدین عبدالرزاق،١٣٨١، (کتاب)، الحوادث الجامعه،ترجمه عبدالحمید آیتی، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.

4. اقبال آشتیانی، عباس، 1365، (کتاب)، تاریخ مغول، تهرا:، انتشارات امیر کبیر.

5. بیانی،شیرین،1400، (کتاب)، دین و دولت در ایران عهد مغول، ج.2، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.

6. پطروشفسکی، ایلیا، ١٣۵٧، (کتاب)، کشاورزی و مناسبات ارضی در ایران عهد مغول، ترجمه کریم کشاورز، تهران: انتشارات نیل.

7. پطروشفسکی، کارل یان، اسمیت، لمبتن، 1394،(کتاب)، نظام اجتماعی و اقتصادی ایلخانان، ترجمه یعقوب آژند، تهران: انتشارات گستره.

8. پولو، مارکو، 1363،(کتاب)، سفرنامه مارکوپولو، ترجمه منصور سجادی و آنجلا دی جوانی رومانو، تهران: انتشارات گویش.

9. جوینی، عطاملک، 1361،(کتاب)، تسلیة الاخوان، به تصحیح دکتر عباس ماهیار، تهران: گروه انتشاراتی آباد.

10. جوینی، عطاملک، 1391، (کتاب)، تاریخ جهانگشای، به تصحیح محمد قزوینی، تهران: انتشارات نگاه.

11. خواندمیر، غیاث الدین بن همام الدین، 1380، (کتاب)، تاریخ حبیب السیر فی اخبار افراد بشر، زیرنظر محمد دبیر سیاقی، تهران: انتشارات خیام.

12. خواندمیر، غیاث الدین بن همام الدین، 2535شاهنشاهی،(کتاب)، دستورالوزرا، با تصحیح سعید نفیسی، تهران: انتشارات اقبال.

13. رشیدوو، پـَی-نَن، 1368، (کتاب)، سقوط بغداد، مترجم اسدالله آزاد، مشهد: انتشارات قدس رضوی.

14. رضوی، ابوالفضل، 1398، (کتاب)، شهر سیاست و اقتصاد در عهد ایلخانان، تهران:انتشارات امیرکبیر.

15. ساندرز،ج.ج، 1361،(کتاب)، تاریخ فتوحات مغول، ترجمه ابوالقاسم حالت، تهران: انتشارات امیر کبیر.

16. شبانکاره ای، محمد بن علی بن محمد، 1363، (کتاب)، مجمع الانساب، به تصحیح میر هاشم محدث، تهران: انتشارات امیر کبیر.

17. قزوینی، زکریا بن محمدبن محمود،1373،(کتاب)، آثارالبلاد واخبارالعباد، ترجمه جهانگیرمیرزا قاجار، بتصحیح میرهاشم محدث، تهران: انتشارات امیرکبیر.

18. طباطبایی، سید جمال،1351،(کتاب)، رسم الخط ایغوری در سکه شناسی، تبریز: انتشارات شفق.

19. کیانی مهر، ابراهیم،1399،(پایان نامه)، بررسی نقش تحولات سیاسی ، اجتماعی و فرهنگی عصر ایلخانان با تکیه بر تکوین هویت جدید ایرانیان،تهران ، دانشگاه شهید بهشتی .

20. لمبتن، آن، 1386، (کتاب)، تداوم و تحول در تاریخ میانه ایران، ترجمه دکتر یعقوب آژند، تهران: نشر نی.

21. لین، جورج، 1389، (کتاب)، ایران در اوایل عهد ایلخانان، ترجمه ابوالفضل رضوی، تهران: انتشارات امیرکبیر.

22. مزارعی، عدنان، 1348،(کتاب)، تاریخ اقتصادی و اجتماعی ایران و ایرانیان ازآغاز تا صفویه، تهران: انتشارات دهخدا

23. مستوفی بافقی، محمدمفید، 1340، (کتاب)، جامع مفیدی، به کوشش ایرج افشار، تهران: انتشارات اساطیر

24. مستوفی، حمدالله، 1336،(کتاب)، نزهة القلوب، بکوشش محمد دبیر سیاقی، تهران :کتابخانه طهوری.

25. مورگان، دیوید، 1373،(کتاب)، ایران در قرون وسطی، منرجم عباس مخبر، تهران: انتشارات طرح نو.

26. میرخواند، محمد بن خاوند، 1373، (کتاب)، روضه الصفا، ج.5، به تصحیح دکتر عباس زریاب، تهران: انتشارات علمی.

27. نخجوانی، محمد بن هندوشاه، 1976، (کتاب)، دستورالکاتب فی تعیین المراتب، به تصحیح عبدالکریم علی اوغلی علی زاده، تهران: انتشارات دانش.

28. همدانی، رشیدالدین فضل‌الله، 1394، (کتاب)، جامع التواریخ، به تصحیح محمد روشن و مصطفی موسوی، تهران: میراث مکتوب.