تحلیل تحول راهبردی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران در گذار از فاز دفاعی به برون‌مرزی مطالعه موردی عملیات بیت‌المقدس

فتح خرمشهر در سوم خرداد ۱۳۶۱ نه صرفاً به عنوان یک پیروزی نظامی، بلکه به عنوان نقطه عطفی بنیادین در تحول استراتژیک جنگ ایران و عراق محسوب می‌شود. این رویداد حاصل فرآیندی تدریجی بود که از تغییر در ساختار فرماندهی شروع شد و به تحول در سازمان رزم، بازنگری در شیوه‌های عملیاتی و تلفیق توان کلاسیک ارتش با ظرفیت‌های انقلابی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و نیروهای بسیجی انجامید. جنگی که در شهریور ۱۳۵۹ با تهاجم گسترده عراق و اشغال حدود ۱۵ هزار کیلومتر مربع از خاک ایران آغاز شده بود، در سال نخست خود با بن‌بست‌های نظامی، شکست عملیات‌های کلاسیک، ضعف دیپلماسی بین‌المللی و فشارهای سیاسی داخلی مواجه شد. با عزل بنی‌صدر در خرداد ۱۳۶۰، تحولی بنیادین در مدیریت جنگ شکل گرفت. عملیات‌های محدود و مردمی، سپس عملیات‌های زنجیره‌ای ثامن‌الائمه، طریق‌القدس، فتح‌المبین و در نهایت عملیات بیت‌المقدس، نه تنها به آزادی بخش اعظم سرزمین‌های اشغال شده، منجر شد، بلکه ابتکار عمل را به دست ایران سپرد. این مقاله نشان می‌دهد که استراتژی ایران پس از فتح خرمشهر بر سه اصل بنیادین استوار شد: ایجاد برتری در موازنه جنگ، انتقال نبرد به خاک عراق و تبدیل پیروزی نظامی به دستاورد سیاسی. این استراتژی که در عملیات رمضان متجلی شد، مرحله دوم جنگ را رقم زد و جنگ را از فاز دفاعی به فاز برون‌مرزی منتقل کرد.

Analyzing the Strategic Transformation of the Armed Forces of the Islamic Republic of Iran in the Transition from the Defensive to the Extra-Territorial Phase: A Case Study of Operation Beit ol-Moqaddas

                                                                                             mohsen arabi

  Abstract

The liberation of Khorramshahr on June 23, 1982 (3 Khordad 1361), was not merely a military victory but a fundamental turning point in the strategic evolution of the Iran-Iraq War. This event was the result of a gradual process that began with changes in command structures and led to transformations in combat organization, operational methodologies, and the integration of the regular army’s conventional capabilities with the revolutionary capacities of the Islamic Revolutionary Guard Corps (IRGC) and Basij forces. The war, which began in September 1980 (Shahrivar 1359) with Iraq’s extensive aggression and the occupation of approximately 15,000 square kilometers of Iranian territory, faced military stalemates, failures of conventional operations, weak international diplomacy, and domestic political pressures during its first year. With the dismissal of Abolhassan Banisadr in June 1981 (Khordad 1360), a fundamental transformation occurred in war management. Limited and popular operations, followed by chain operations such as Imam Hassan al-Askari (Thamin al-A'imma), Tariq al-Quds, Fath al-Mubin, and ultimately Operation Beit ol-Moqaddas, not only led to the liberation of most occupied territories but also handed the initiative back to Iran. This article demonstrates that Iran’s strategy after the liberation of Khorramshahr was based on three fundamental principles: creating superiority in the balance of war, transferring the battlefield into Iraqi territory, and converting military victory into a political achievement. This strategy, manifested in Operation Ramadan, marked the second phase of the war, shifting it from a defensive phase to an extra-territorial one.

Keywords: Iran, Iraq, Imposed War, Operation Beit ol-Moqaddas, Liberation of Khorramshahr.

منابع

1) اردستانی، حجر (1392)، دفاع مقدس در بیانات امام خمینی (ره) چیستی و چرایی جنگ تحمیلی، چاپ دوم، تهران: انتشارات مرز و بوم.

2) ازغندی، علیرضا؛ روشندل، جلیل (1388)، مسائل نظامی و استراتژیک معاصر، چاپ دهم، تهران: سمت

3) آقایی، سید داوود (1390)، نقش و جایگاه شورای امنیت در نظم نوین جهانی، چاپ دوم، تهران: انتشارات سرای عدالت

4) انصاری، مهدی؛ نخعی، هادی؛ درودیان، محمد (1390)، خرمشهر در جنگ طولانی، چاپ سوم، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ

5) بشیری، عباس (1389)، انقلاب در بحران کارنامه و خاطرات سال 1359 هاشمی رفسنجانی، چاپ دوم، تهران: دفتر نشر معارف انقلاب

6) پارسا دوست، منوچهر (1387)، ما و عراق از گذشته تا کنون، چاپ سوم، تهران: شرکت سهامی انتشار

7) حاجی یوسفی، امیر محمد (1392)، جنگ ایران و عراق از نگاه نظریه‌های روابط بین الملل، چاپ اول، تهران: انتشارات صفجه جدید

8) حبیبی، ابوالقاسم (1390)، خرمشهر در جنگ، چاپ ششم، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ

9) حبیبی، ابولقاسم (1393)، اطلس خوزستان در جنگ ایران و عراق، چاپ اول، تهران، مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس

10) خرمی، محمد علی (1387)، جنگ ایران و عراق در اسناد سازمان ملل متحد جلد اول، چاپ اول، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ

11) درودیان، محمد (1382)، علل تداوم جنگ، چاپ اول، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ

12) درودیان، محمد (1387)، گزینه‌های راهبردی جنگ، چاپ دوم، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ

13) درودیان، محمد (1390)، روند پایان جنگ، چاپ سوم، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ

14) درودیان، محمد (1392)، خرمشهر تا فاو، چاپ یازدهم، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ

15) درودیان، محمد (1393)، سیری در جنگ ایران و عراق از آغاز تا پایان، چاپ بیستم، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ

16) دری، حسین (1390)، جنگ ایران و عراق ریشه‌ها و علل وقوع، چاپ دوم، تهران: مرکز تحقیقات و مطالعات جنگ

17) دهقان، احمد (1393)، ناگفته‌های جنگ: خاطرات سپهبد شهید علی صیاد شیرازی، چاپ چهاردهم، تهران: انتشارات سوره مهر

18) رشید، محسن (1391)، اطلس جنگ ایران و عراق، چاپ سوم، تهران: مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی

19) علایی، حسین (1391)، روند جنگ ایران و عراق جلد دو، چاپ اول، تهران: نشر مرز و بوم

20) کمالی، منصور (1392)، جنگ ایران و عراق، شورای عالی دفاع به روایت مطبوعات، چاپ اول، تهران: انتشارات صفحه جدید

21) لطف الله زادگان، علیرضا (1389)، روز شمار جنگ ایران و عراق، چاپ سوم، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ

22) هاشمی، یاسر (1386)، عبور از بحران کارنامه و خاطرات هاشمی رفسنجانی در سال 1360، چاپ نهم، تهران: دفتر نشر معارف انقلاب